۞ امام علی (ع) می فرماید:
تمام كارهاى نيك و حتى جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر چون آب دهان است در برابر درياى پهناور.

موقعیت شما : صفحه اصلی » قرآن و احادیث
  • شناسه : 238
  • 20 آوریل 2020 - 19:22
  • 142 بازدید
  • ارسال توسط :
امر به معروف
امر به معروف و نهي از منكر در قرآن

امر به معروف و نهي از منكر در قرآن

امر به معروف و نهي از منكر در قرآن انسان در دستگاه خلقت الهي به گونه اي آفريده شده که اجتماعي بودن از برجسته ترين ويژگي هاي اوست به گونه اي که نقش هر مسلمان در تعيين سرنوشت جامعه و تعهدي كه بايد در پذيرش مسؤوليت هاي اجتماعي داشته باشد، ايجاب مي كند كه او […]

امر به معروف و نهي از منكر در قرآن

انسان در دستگاه خلقت الهي به گونه اي آفريده شده که اجتماعي بودن از برجسته ترين ويژگي هاي اوست به گونه اي که نقش هر مسلمان در تعيين سرنوشت جامعه و تعهدي كه بايد در پذيرش مسؤوليت هاي اجتماعي داشته باشد، ايجاب مي كند كه او ناظر و مراقب همه اموري باشد كه پيرامون وي اتفاق مي افتد. اين مسئله مهم که در فقه اسلامي تحت عنوان « امر به معروف و نهي از منكر» مطرح شده و از مهم ترين مباني تفكر سياسي يك مسلمان به شمار مي رود؛ چنان كه از مهم ترين فرايضي است كه وجوب كفايي آن, ضروري دين شناخته شده و ضامن بقاي اسلام است.[۱]
دليل بر اين مطلب، گذشته از اجماع علما و عنايت عقل سليم همگان بر آن، آيات و اخباري است که در اين زمينه وارد شده است.

امر به معروف و نهي از منكر, در قرآن كريم با بيانات مختلف و تاکيدات فراوان بيان شده که به برخي از اين آيات اشاره مي گردد:
در بيان صفات ممتاز مؤمنان مي فرمايد: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيا بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ» [۲] مردان و زنان با ايمان ولي (و يار و ياور) يكديگرند، امربه معروف و نهي ازمنكر مي كنند، نماز را برپا مي دارند و زكات را مي پردازند و خدا و رسولش را اطاعت مي كنند.
به موجب اين آيه، افراد مؤمن به سرنوشت يكديگر علاقمند بوده و به منزله يك پيكر مي باشند. پيوند سرنوشت ها موجب مي شود كه تخلف و انحراف يك فرد، در كل جامعه تأثير بگذارد؛ چنان كه يك بيماري واگير در صورتي كه معالجه نگردد، از فرد به جامعه سرايت نموده و سلامت آن را به خطر مي اندازد.
در جاي ديگر مي فرمايد:« وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »[۳] در آيه فوق به طور وضوح، وجوب آمده است، زيرا كلمه «ولتكن» امر است و ظاهر امر ايجاب است و در اين آيه توضيحي است مبني بر اين كه رستگاري منوط بر آن است، زيرا به طور حصر بيان كرده و فرموده است : «وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »و نيز در آيه آمده است كه اين عمل واجب كفايي است نه واجب عيني، زيرا وقتي كه گروهي اقدام كردند، از ديگران ساقط مي گردد، چون نفرموده است كه همگي امر به معروف كنيد، بلكه فرموده است : بايد جمعي از ميان شما دعوت به نيكي كنند. بنابراين هرگاه يك فرد و يا جمعي اقدام كنند، تكليف از ديگران برداشته شده و رستگاري از آن كساني خواهد بود كه امر به معروف كرده اند ولي اگر تمام مردم از آن خودداري كنند ناگزير گناه متوجه تمام كساني است كه توانايي انجام آن را داشته اند.
خداوند متعال فرموده است : «لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ »[۴]
در اين آيه خداي متعال, صالح بودن آنان را به صرف داشتن ايمان به خدا و روز واپسين گواهي نكرده است، بلكه امر به معروف و نهي از منكر را نيز بر آن افزوده است.
خداوند متعال فرموده است : «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيا بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ»  [۵] مؤمنان را به انجام امر به معروف وصف كرده است. پس كسي كه امر به معروف را ترك كند از جمع مؤ منان توصيف شده در اين آيه خارج است.
خداوند متعال فرموده است : « لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ كَانُوا لا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ » [۶]
اين نهايت سرزنش است، زيرا آنان را به علت ترك نهي از منكر سزاوار لعن و نفرين دانسته است.
و خداوند متعال فرموده است : كنتم خير امة اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنكر[۷]
اين سخن دليل بر فضيلت امر به معروف است، زيرا بيانگر آن است كه ايشان بدان وسيله بهترين امت بودند.
همچنين خداوند متعال فرمايد:« فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ »[۸]
به اين ترتيب بيان مي فرمايد كه ايشان به دليل نهي از بدي نجات يافتند. و اين خود نيز دليل بر وجوب نهي از منكر است.
در جاي ديگر خداوند متعال فرموده است :« الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الأرْضِ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ »[۹]
در اين آيه خداي متعال، امر به معروف و نهي از منكر را در شمار صفات نيكان و مؤ منان، با نماز و زكات برابر كرده است.
خداوند متعال فرمايد:« تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلا تَعَاوَنُوا عَلَى الإثْمِ وَالْعُدْوَانِ »[۱۰]
اين دستور قاطعي است، و معناي تعاون، واداشتن ديگران به ياري رساندن به امر خير و هموار كردن راه خير و مسدود كردن راه هاي شر و تجاوز، در حد امكان است.
خداوند متعال فرموده است : «لَوْلا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ »[۱۱] خداوند در اين آيه بيان كرده است كه آنان به دليل ترك نهي از منكر، گناه
كرده اند.
خداوند متعال فرموده « فَلَوْلا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الأرْضِ إِلا قَلِيلا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا… »[۱۲]
در اين آيه خداوند بيان داشته است كه همه آنان را، به جز اندكي كه از فساد در روي زمين جلوگيري مي كردند، هلاك كرده است.
و نيز خداوند متعال فرموده است : «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ »[۱۳]
اين مطلب همان امر به معروف به پدر و مادر و خويشاوندان است.
– « لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا »[۱۴]
-«وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا…» [۱۵]
اصلاح همان جلوگيري از تجاوز و بازگرداندن به طاعت خداست، و اگر متجاوز برنگشت، خداوند دستور به مبارزه با او را داده و فرموده است : « فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ »[۱۶] و اين همان نهي از منكر است.
اما امر به معروف و نهي ازمنكر , در روايات گهربار معصومين – عليهم السلام از جهات مختلف تبيين شده تا جائي که درباره وجوب, اهميت, شرايط, آثار فردي و اجتماعي و… اين فريضه مهم ديني, هيچگونه ابهامي براي انسان باقي نمي گذارد, که در اينجا به اختصار به چند روايت اشاره مي شود:
از پيامبر اکرم – صلي اللّه عليه و آله- نقل شده كه فرمود: هيچ گروهي نيستند كه مرتكب گناهي شوند و در ميان ايشان كسي باشد كه بتواند آنها را نهي از منكر كند و نكند، مگر اين كه بزودي خداوند همه آنها را به عذابي از جانب خود گرفتار مي سازد.[۱۷]
از ابوثعلبه خشني نقل كرده اند كه وي از رسول خدا – صلي اللّه عليه و آله- درباره تفسير اين آيه مباركه پرسيد: « لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ »[۱۸] , پيامبر – صلي اللّه عليه و اله- مي فرمايد: اي ابوثعلبه، امر به معروف و نهي از منكر نما و هرگاه ديدي كه مردم به دنبال حرص و آز هستند و از هواي نفس پيروي مي كنند و دنيا را برگزيده اند و هر صاحب نظري، فريفته نظر خويش است، مواظب خودت باش و توده مردم را رها كن، زيرا در پي شما آشوب هايي مانند پاره هاي تيره شب است، كسي كه در آن اوقات به دست آويزي همچون دست آويز شما چنگ زند، اجر و مزد پنجاه تن از شما را دارد. گفتند: يا رسول اللّه، آيا اجر پنجاه تن از آن مردم را؟ فرمود: بلكه از شما را كه نيكوكاري را ياري مي كند در حالي كه آنها نمي كنند. [۱۹]
از ابن مسعود درباره تفسير اين آيه پرسيدند، او گفت : اينك زمان تفسير آن نيست، امروز متن آيه قابل قبول است و ليكن نزديك است كه زمان تفسير آن فرا رسد؛ آن وقت شما امر به معروف مي كنيد، با شما چنين و چنان عمل مي كنند و سخن مي گوييد، كسي از شما نمي پذيرد، در آن زمان است كه بايد به خود بپردازيد و هنگامي كه شما هدايت يافتيد، گمراهي كساني كه گمراه شده اند به شما زياني نمي رساند. [۲۰]
رسول خدا – صلي اللّه عليه و اله- همچنين مي فرمايند: بايد امر به معروف و نهي از منكر كنيد وگرنه خداوند, بدكاران شما را به شما مسلط مي كند و از آن پس نيكان شما هر چه دعا مي كنند مستجاب نمي شود.[۲۱] مقصود اين است كه هيبت و شكوه آنان در نظر اشرار از بين مي رود در نتيجه, اهميتي به آنها نمي دهند و از آنها نمي ترسند.

پي نوشت ها:
[۱] . ر.ك: وسائل الشيعه، ج ۱۱، ص ۳۹۵٫
[۲]  . توبه,۷۱٫
[۳] . آل عمران , ۱۰۴: بايد از ميان شما جمعي دعوت به نيكي كنند و امر به معروف و نهي از منكر نمايند و آنها رستگارانند.
[۴] . آل عمران , ۱۱۳ و ۱۱۴: آنها همه يكسان نيستند، از اهل كتاب جمعيتي هستند كه قيام (به حق و ايمان ) مي كنند و پيوسته در اوقات شب آيات خدا را مي خوانند در حالي كه سجده مي كنند به خدا و روز ديگر ايمان مي آورند، امر به معروف و نهي از منكر مي كنند و در انجام كارهاي نيك بر يكديگر سبقت مي گيرند و آنها از صالحانند.
[۵] . توبه , ۷۱: مردان و زنان با ايمان ولي (يار و ياور) يكديگرند، امر به معروف و نهي از منكر مي كنند و نماز را بر پا مي دارند.
[۶] . مائده , ۷۸ و ۷۹: آنها كه از بني اسرائيل كافر شدند، بر زبان داوود و عيسي بن مريم لعن شدند، اين به سبب آن بود كه گناه و تجاوز مي كردند، آنها از اعمال زشتي كه انجام مي دادند يكديگر را نهي نمي كردند چه بدكاري انجام مي دادند.
[۷] . آل عمران , ۱۱۰: شما بهترين امتي بوديد كه به سود انسانها آفريده شديد، زيرا امر به معروف و نهي از منكر مي كنيد.
[۸] . اعراف , ۱۶۵: اما هنگامي كه تذكراتي را كه به آنها داده شده بود فراموش كردند، نهي كنندگان از بدي را رهايي بخشيديم و آنها را كه ستم كردند به عذاب شديدي به سبب نافرمانيشان گرفتار ساختيم.
[۹] . حج , ۴۱: ياران خدا كساني هستند كه هرگاه در زمين به آنها قدرت بخشيديم نماز را بر پا مي دارند و زكات را ادا مي كنند و امر به معروف و نهي از منكر مي نمايند.
[۱۰] . مائده , ۲: در راه نيكي و پرهيزگاري با هم تعاون كنيد و (هرگز) در راه گناه و تعدي، همكاري ننماييد.
[۱۱] . مائده , ۶۳: چرا دانشمندان نصارا و علماي يهود آنها را از سخنان گناه آميز و خوردن مال حرام نهي نمي كنند؟ چه زشت است عملي كه انجام مي دهند.
[۱۲] . هود , ۱۱۶: چرا در قرون (و اقوام ) قبل از شما دانشمندان صاحب قدرتي نبودند كه از فساد در زمين جلوگيري كنند، مگر اندكي از آنها كه نجاتشان داديم.
[۱۳] . نساء , ۱۳۵: اي كساني كه ايمان آورده ايد كاملا قيام به عدالت كنيد، براي خدا گواهي دهيد، اگر چه (اين گواهي ) به زيان خود شما يا پدر و مادر يا نزديكان شما بوده باشد.
[۱۴] . نساء , ۱۱۴: در بسياري از سخنان در گوشي (و جلسات محرمانه ) آنها خير و سودي نيست مگر كسي كه (به اين وسيله ) امر به كمك به ديگران يا كار نيك يا اصلاح در ميان مردم كند، و هر كس براي خشنودي پروردگار چنين كند، پاداش بزرگي به او خواهيم داد.
[۱۵] . حجرات , ۹: هرگاه دو گروه از مؤ منان باهم به نزاع و جنگ پردازند، در ميان آنها صلح برقرار سازيد.
[۱۶] . حجرات , ۹: و اگر يكي از آنها بر ديگران تجاوز كند يا طايفه ظلم پيكار كنيد تا به فرمان خدا باز گردد.
[۱۷] . اين حديث را ابوداوود، در ج ۲، ص ۴۳۶ كتاب خود و ابن ماجه و ابن حيان – به طوري كه در الجامع الصغير آمده – به سنن حسن آورده اند.
[۱۸] . مائده , ۱۰۵: هنگامي كه شما هدايت يافتيد گمراهي كساني كه گمراه شده اند به شما زياني نمي رساند.
[۱۹] . اين حديث را ابن ماجه به شماره ۴۰۱۴، در كتاب الفتن  نقل كرده است.
[۲۰] . اين حديث را عبد بن حميد و سعيد بن منصور – به طوري كه در درالمنثور، ج ۲، ص ۳۳۹ آمده – از وي نقل كرده است.
[۲۱] . مجمع الزوائد،  ج ۷، ص ۲۶۶ .

پاسخ دادن

ایمیل شما منتشر نمی شود. فیلدهای ضروری را کامل کنید. *

*